Como emigrante galego en Suiza, entendo o referendo para limitar a poboación aos 10 millóns de habitantes. O malestar social non nace dun “virus” de extrema dereita. Nace dunha globalización sen límites que uniformiza territorios e converte as identidades en souvenirs de escaparate.
Na imaxe: Propaganda electoral do SVP co lema «Non a unha Suiza con 10 millóns de habitantes».
Na prensa española acaba de aparecer a nova do referendo que se celebrará en Suiza o vindeiro mes de xuño para limitar a poboación do país alpino aos dez millóns de habitantes. Mais, para quen vive aquí, isto non ten absolutamente nada de novo. En realidade, trátase dun debate recorrente instalado na sociedade suiza desde hai décadas e que reaparece, unha e outra vez, baixo diferentes formulacións. Nos últimos anos, xa se votaron propostas moi semellantes: limitar a porcentaxe de poboación inmigrante ao 30%, ou mesmo establecer un teito poboacional unha vez acadados os oito millóns de habitantes. Todas foron rexeitadas, algunhas por maiorías claras e outras por marxes mínimas. A iniciativa actual, porén, semella ter máis opcións ca nunca. As enquisas amosan hoxe un 48% da poboación suiza a favor de limitar a inmigración, fronte a un 41% en contra. E eu, como inmigrante galego en Suiza, que queredes que vos diga: se me poño na pel dun suizo, entendo este referendo.
Tranquilos todos, calma. Xa podo imaxinar a avalancha de pensamentos indignados: “Que noxo! Este é o típico charnego de pais andaluces que se converte en independentista catalán e pasa a odiar a terra dos seus ancestros”. Todos coñecemos ese mecanismo sociolóxico tan elemental: cando alguén quere integrarse a toda costa nun lugar, adoita facelo desde a radicalidade. Vese en todas partes. Pasou nos Estados Unidos, cando Edgar Hoover, á fronte do FBI, liderou unha das maiores persecucións contra a homosexualidade para, en parte, reprimir a súa propia. Pasa en Suiza, onde non son poucos os fillos da segunda xeración de inmigrantes galegos, italianos ou albaneses os que lideran os discursos máis retrógrados e agresivos contra a inmigración. E pasa tamén en Francia, onde unha boa parte dos fillos de familias alxerianas ou marroquís son entusiastas votantes de Le Pen. Pois ben: non é o meu caso, xa volo adianto.
Eu cheguei a Suiza, como todos os inmigrantes, por necesidade, e son moi consciente diso. Evidentemente, non a mesma necesidade que movía aos nosos familiares hai décadas, –entre eles a miña propia tía avoa–, a emigrar á Confederación Helvética. Antes marchábase facendo o exipcio, cunha man diante e outra detrás. Hoxe imos formadiños, con títulos universitarios baixo o brazo e cun capital intelectual. Si, poderiamos ter quedado en España; a miña xeración non emigra para comer, emigra para vivir mellor. Aquí a xente non vén porque os lagos sexan ben fermosos, nin porque as montañas sexan a meca do alpinismo. Aquí a xente vén porque facer un doutorado en viroloxía en España segue a ser algo menor, algo que non interesa demasiado. E porque, se queres investigar sen ter que vivir no semisoto máis patético de Madrid ou Barcelona —porque noutro sitio vas listo—, se queres non comer arroz todos os días e, xa postos a ser caprichosos, che presta poder permitirche algunha feira chula de cando en vez, entón Suiza convértese nun país marabilloso para facelo. Aquí ciencia non é sinónimo de precariedade. Unha pasada.
Nesta liña, aprendín que eu non quero que Galicia sexa a nova Holanda (como tanto se dixo); eu quero que sexa a nova Suiza. Un país que foi pobre ata ben entrado o século XIX, obrigado a emigrar, cuxa poboación local eran persoas como os famosos Amish. Algo bastante lóxico se temos en conta que falamos dun territorio pequeno, sen saída ao mar e bloqueado por algunhas das máis importantes potencias europeas —Italia, Austria, Francia e Alemaña—. No que máis do 60% da superficie é unha maraña montañosa, escarpada e intransitábel a máis de catro mil metros de altitude. E, malia todo, aquí non hai paro, vívese como Dios, non existe a precariedade estrutural —podes ter o traballo máis baixo do escalafón e vivir con dignidade—, hai industrias punteiras a nivel mundial, grandes farmacéuticas como Roche, Novartis ou Lonza, unha banca global, organizacións internacionais de todo tipo como o Comité Olímpico Internacional (COI), a Cruz Vermella, a Organización de Nacións Unidas (ONU), ou o Foro de Davos –que é, por certo, unha vila do tamaño de A Lama–; e unha concentración impresionante de tecnoloxía e coñecemento en ámbitos moi diversos, da reloxeiría á biotecnoloxía, pasando polas criptomoedas e a agroquímica. Un país sen recursos naturais que decidiu apostar pola excelencia. Como din os suizos: – “O que para outros é inalcanzábel, para nós, é o estándar”.
Si: a política suiza, coa súa tan celebrada democracia directa, é fermosa sobre o papel. Falamos dunha Suiza que, para facermos unha idea, ten o mesmo tamaño que Galicia e Asturias xuntas, que está organizada en 26 cantóns que funcionan, na práctica, como pequenas cidades-estado, xestionando a maior parte das competencias. Lanzas unha pedra e atravesas cinco cantóns. En lugares como Glarus ou Appenzell Rodas Interiores, aínda se vota na praza, coa man alzada; e no resto do país todo se decide a golpe de referendos: municipais, cantonais, comunais e federais. Agora ben, esa postal democrática tamén ten un reverso bastante lúgubre. Suiza é un país hipermilitarizado, cun número elevadísimo de persoas armadas —dos máis altos entre os países desenvolvidos—, con milicia obrigatoria e cun clima político claramente marcado polo racismo. O partido máis votado a nivel federal é unha formación de extrema dereita de base agraria, liderada por un granxeiro do rural, euroescéptica e abertamente partidaria da “reemigración”. E, agás o centrista Partido Socialista, o panorama non mellora moito: unha dereita dura e anti-inmigración no Tesino, os neoliberais da escola económica da Universidade de St. Gallen que soñan con liquidar calquera resto de estado do benestar, un partido evanxelista, e un longo etcétera que non invita precisamente ao optimismo.
Pero, imos ver, poñámonos por un momento na pel dun suizo ou dunha suiza. Estamos a falar, unha vez máis, dun país de apenas 40.000 quilómetros cadrados —exactamente o que vén sendo Galicia máis Asturias— con arredor de nove millóns de habitantes, fronte aos 3,7 millóns que suman os territorios ibéricos. Alguén dirá: “si, moi ben, pero os Países Baixos teñen unha superficie prácticamente idéntica e contan con dezaoito millóns de habitantes”. Certo. A pequena diferenza é que os Países Baixos son un inmenso chan continuo gañado ao mar, no cal a maior elevación é unha estructura construída polo home, mentres que en Suiza máis do 60% do territorio é unha masa alpina inhabitabél. É dicir: o país está, literalmente, no seu límite físico.
E agora engadamos outro dato que raramente se pon enriba da mesa con honestidade. En cidades como Xenebra a maioría da poboación é inmigrante desde os tempos de Calvino. Nas principais urbes do país —Zürich, Basel, Xenebra, Lausanne— a poboación estranxeira é xa a metade, cando non directamente maioritaria. Oficialmente, máis dun terzo da poboación residente en Suiza é estranxeira. E repito, oficialmente, porque nesa cifra non entran nin os inmigrantes non regularizados nin unha enorme bolsa de persoas naturalizadas que non se senten suizas e que, en moitos casos, nin sequera coñecen a lingua do cantón no que viven, xa que para obter a nacionalidade chega con chapurrear un básico nivel B1. Todo isto non quere dicir nada máis ca unha cousa moi simple e moi incómoda: que estamos diante dun país saturado e cunha presión demográfica real.
Un país onde a lingua —igual que acontece nos Países Baixos— está en risco de desaparición. E non é unha metáfora. Os expertos danlle ao neerlandés apenas unhas poucas xeracións de vida: a educación superior é monolingüe en inglés e ninguén se sorprende ao entrar nun bar ou nun comercio e ser atendido nesa lingua. En Suiza está a pasar algo moi parecido, e de aí nace tamén unha parte do racismo contra os inmigrantes. Este é un país singularísimo, onde a lingua propia non está normativizada e onde se dá un caso único no mundo, onde un “dialecto” —que non o é, é unha lingua, aínda que eles lle chamen dialekt— ten estatus de prestixio social. Antes de que me discutades se o suizo é unha lingua ou non, póñovos un exemplo tan sinxelo como a frase “ola, vou para casa”. En alemán estándar (Hochdeutsch) diríase: “Hallo, ich gehe nach Hause”; mentres que en Schwyzertütsch sería “Grüetzi, ich gang hei”. Aquí, falar suizo é a marca de ser un “suizo de sangue vella”. Exactamente igual que na Cataluña dos anos do racismo descarnado contra os andaluces, falar catalán era símbolo de pertenza á burguesía local e falar castelán equivalía a ser un cidadán de segunda.
Agora facede vós o paralelismo. Imaxinade unha Galicia ateigada, poñamos, de alemáns. Imaxinade Vigo, Santiago de Compostela, Pontevedra e A Coruña con maioría de poboación norueguesa e alemá. Unha Galicia onde o galego e mesmo o castelán fosen desaparecendo porque, total, a xente acaba falando alemán, que é máis útil e máis doado para moverse pola vida. E dígoo eu, que desde que cheguei vou a clases de alemán precisamente para integrarme, porque considero unha cuestión básica de respecto aprender a lingua do país no que vives, sexa Galicia ou sexa Suiza.
A realidade é que os argumentos que repiten aquí os partidos populistas para limitar a inmigración son ridículos. Din que por culpa da inmigración hai un problema gravísimo de vivenda —que o hai, como en toda Europa— e aí, aínda, podería aceptar parte da discusión. Pero despois chegan a afirmar, sen rubor ningún, que a sanidade está a empeorar por culpa dos inmigrantes. Unha sanidade que é privada e limitada, xusto o contrario do que sucede en España, onde é universal e gratuíta. Eu pago máis de 550 francos suizos ao mes por un seguro que non usei nunca e que na práctica, non cobre case nada, porque se me pasa algo teño que asumir de entrada os primeiros 2.500 francos do tratamento. E podo asegurarvos que, precisamente, italianos, alemáns, españois, portugueses e demais inmigrantes somos os que menos pisamos un hospital en Suiza: agardamos a volver aos nosos países. Se estamos mal, mercamos un voo; e se imos aquí ao médico, é porque estamos a morrer. Así que todo ese discurso é, simplemente, unha falacia.
En realidade, eu creo que de limitar a poboación aos dez millóns de habitantes, Suiza sairá perdendo económicamente. Perdería o espazo Schengen, danando o comercio —porque exportar e importar sería máis caro, máis lento e máis complexo—, golpearía o turismo, que pasaría a depender de controis prolongados como ocorre hoxe no Reino Unido, ou mesmo de visados, e acabaría erosionando seriamente a imaxe internacional dun país que leva décadas gozando do mellor dos dous mundos: as vantaxes de estar no corazón de Europa sen asumir as obrigas da Unión Europea, e cun dos pasaportes máis potentes do planeta.
É obsceno que o argumento máis favorábel sobre a inmigración, formulado polo Partido Socialista suizo, principal opositor ao referendo, sexa que fan falta inmigrantes para facer os traballos que os suizos non queren facer. Para que nos entendamos sen enredos: Italianos para asfaltar estradas, galegos para os hoteis e albaneses para limpar cús. Lembro perfectamente unha exposición no Landesmuseum de Zürich dedicada aos referendos. Alí vin un cartel dunha das votacións para limitar a inmigración que era moi revelador: saía unha pirámide humana, e na base de todo, un home pintado de vermello cun rótulo que dicía Ausländerarbeiter. A mensaxe era brutalmente clara: se caía o traballador estranxeiro desmoronábase o sistema suizo.
Eu non son suizo. Eu estou aquí de maneira circunstancial. Tamén sei que, máis cedo ca tarde, volverei a Galicia. Alí están a miña familia, o meu país, a miña lingua e a miña xente. Sei perfectamente onde están as miñas raiceiras, e cando chegue o momento, marcharei. Por iso tamén digo, sen trampas nin poses, que entendo este referendo. A inmigración, da que eu formo parte, está nun punto claramente descontrolado, e o malestar social é real. Agora facede un último exercicio incómodo: cambiade a palabra Suiza por Galicia. Veredes que dá medo. Un país no que se dilúe a identidade, a historia e a lingua. Un país que, de non poñerlle remedio, corre o risco de deixar de existir tal e como o coñecemos. E non: a análise non está nun virus contaxioso de extrema dereita, como se todo se explicase por un brote irracional de odio colectivo. Está nun proceso moito máis fondo e moito máis incómodo de afrontar: unha globalización sen límites, que uniformiza territorios, que banaliza culturas e que converte as identidades en souvenirs de escaparate.
