Portugal está hoxe diante dun dilema que vai máis alá dunha elección presidencial: reforma institucional ou a política do xesto, reconstrución democrática ou populismo. Ese dilema non é portugués. É profundamente europeo.
No encabezamento, fotografía de Pedro Correira | Unsplash.
Portugal converteuse nas últimas décadas nun caso singular dentro do mapa político europeo. Mentres outras democracias do seu entorno sufrían procesos acelerados de polarización, fragmentación e avance do populismo nacionalista, o sistema portugués parecía resistir, apoiado nun equilibrio relativamente estable entre partidos, nunha cultura política moderada e nunha cidadanía pouco propensa aos extremos. Ese ciclo, porén, está chegando ao seu límite.
A segunda volta das eleccións presidenciais non debe ser lida unicamente como un episodio conxuntural, senón como un síntoma dun proceso máis profundo de transformación da política contemporánea. O que está en xogo xa non é só a confrontación entre dúas candidaturas, senón a colisión entre modelos de entender a representación, o liderado e a propia idea de democracia.
Un dos elementos centrais deste novo escenario é o esgotamento do modelo de partido de masas, tal e como foi concibido no século XX. Como advertiu hai tempo Max Weber, a profesionalización da política era un risco inherente ás democracias representativas modernas. O político que vive da política tende, co paso do tempo, a substituír a vocación polo cálculo, e o proxecto polo mantemento da posición.
Portugal non é alleo a este fenómeno. A aparición dun electorado crecentemente desconectado dos partidos tradicionais vai da man da percepción de que existe un gremio político autorreferencial, cunha linguaxe propia, uns incentivos propios e unha escasa conexión coa experiencia vital da maioría social. Figuras como Luís Marques Mendes ou Alberto Núñez Feijóo representan ben este tipo de liderado: carreiras construídas integramente no interior do sistema político, sen ruptura, sen risco vital, sen unha causa externa que anteceda á militancia.
Historicamente, os grandes ciclos de renovación democrática producíronse xustamente cando novos liderados emerxeron vinculados a causas políticas claras e a tarefas históricas ben definidas. Pensemos no papel de Alcide De Gasperi na Italia de posguerra. A súa traxectoria non responde ao modelo do político profesional nin ao do salvador carismático, senón ao dun reformista institucional que entende a política como reconstrución moral, constitucional e social tras o colapso do fascismo.
De Gasperi non gobernou desde o xesto nin desde a emoción, senón desde a paciencia institucional, o pluralismo e a aceptación consciente dos límites. A súa lexitimidade non procedía da confrontación permanente nin da épica persoal, senón dunha visión de sociedade clara e dunha causa histórica que transcendía a súa persoa e mesmo o seu partido. Representa ese tipo de liderado que hoxe resulta case incomprensible: un liderado deliberativo, complexo e necesariamente lento.
Ese tipo de figura é hoxe excepcional. No seu lugar proliferan dous modelos empobrecidos: o do político profesional de carreira e o do político mártir. Este último constrúe a súa lexitimidade non a partir dunha visión de sociedade, senón do sacrificio persoal, da resistencia ao ataque e da épica da supervivencia. Exemplos como António José Seguro ou Pedro Sánchez ilustran esta lóxica: a política entendida como resistencia persoal máis que como construción dun proxecto histórico compartido.
O problema do martirio político é que non xera horizonte colectivo. Como sinalou Hannah Arendt, a política só existe plenamente cando se orienta ao mundo común, non cando se pecha na autoconservación do actor. O martirio partidario é emocionalmente eficaz, pero estruturalmente estéril.
En paralelo a esta crise do liderado tradicional emerxen novos intentos de reformulación liberal e reformista, conscientes de que a política xa non pode funcionar cos vellos códigos. A figura de João Cotrim de Figueiredo resulta especialmente relevante neste punto. A súa aposta polo movemento 2031 non debe ser interpretada de maneira superficial como unha simple estratexia comunicativa, senón como a intuición de que o vínculo entre sociedade e política está roto.
A idea de “superar os partidos” conecta cunha longa tradición crítica do pensamento político. Desde Robert Michels e a súa coñecida lei de ferro da oligarquía, sabemos que as organizacións partidarias tenden a burocratizarse e a afastarse progresivamente das súas bases sociais. O que Cotrim detecta é que esa ruptura chegou a un punto no que os partidos xa non son percibidos como instrumentos de transformación, senón como fins en si mesmos.
Agora ben, a superación dos partidos entraña riscos evidentes. A historia do século XX demostrou que a antipolítica pode derivar facilmente en liderados personalistas e autoritarios. Como advertiu Karl Popper, a sociedade aberta require institucións imperfectas pero controlables, non salvadores providenciais. O desafío consiste, por tanto, en reformar sen destruír, en abrir o sistema sen disolvelo.
O populismo contemporáneo ofrece unha resposta sinxela a unha realidade complexa. Tanto Donald Trump como André Ventura ou o movemento Chega comparten unha mesma lóxica: personalización extrema do poder, desconfianza cara ás mediacións institucionais e política do impacto. Non buscan gobernar no sentido clásico, senón ocupar o espazo simbólico e substituír o debate pola confrontación emocional.
Portugal, neste punto, aseméllase cada vez máis ao escenario francés, no que o nacionalismo populista se enfronta a unha alianza inestable de forzas demoliberais, mentres unha esquerda desorientada observa sen capacidade de articular unha alternativa crible. España, pola súa banda, continúa ancorada nun bipartidismo de bloques que resiste, pero visiblemente debilitado.
O fondo do problema é cultural. Estamos a construír unha sociedade política que rexeita a complexidade, que non tolera os tempos longos da lexislación nin a lentitude da implementación das políticas públicas. Como sinalou Zygmunt Bauman, vivimos nunha modernidade líquida que non soporta o duradeiro nin o estable. A política, convertida en produto de consumo inmediato, perde a súa dimensión comunitaria.
Non me resigno a aceptar un mundo no que a política funcione como unha rede social. Un mundo no que o espazo onde decidimos colectivamente os límites da nosa convivencia se reduza a unha pantalla, a un estímulo, a unha reacción emocional. Sen complexidade, sen deliberación e sen tempo, a democracia convértese nun simulacro.
Portugal está hoxe diante dun dilema que vai máis alá dunha elección presidencial. O que se decide é se será capaz de abrir unha nova etapa de reforma institucional, participación cívica e reconstrución do vínculo político ou se, pola contra, acabará atrapado na dinámica do xesto, da emoción e do populismo. Ese dilema non é portugués. É profundamente europeo.
