Durante décadas repetíronnos que Galicia é un pobo submiso. A realidade é ben distinta: revoltas, resistencia e unha militancia galeguista que mantivo vivo o país contra todo pronóstico. Neste artigo desmontamos ese mito e reivindicamos a Galicia real: incómoda e moito máis complexa do que nos contaron.
Imaxe que ilustra o artigo: Ruth Matilda Anderson
O filósofo José Ortega y Gasset comeza a súa obra España invertebrada —disque unha das que máis influíu no ideario de José Antonio Primo de Rivera— relatando unha experiencia que lle acontecera ao saír do cinema. Relata, abraiado, o filme que viña de ver: o proceso polo que unha semente na terra se converte en flor e acaba por murcharse. Claro, en pleno 1921, aquilo era unha novidade. A súa era a primeira xeración capaz de contemplar a vida como un continuum. Ata entón, o ser humano podía ver a planta en estados illados: semente, gromo, flor ou seca. Mais velo todo de corrido levouno a imaxinar outra cousa: como sería ese mesmo filme se, en lugar de narrar o nacemento e a morte dunha flor, relatase o nacemento e a morte de España?
De camiño a casa foi dándolle forma a esa idea, que plasmou no papel nada máis chegar. Ao comezo aparecerían diferentes pobos, algúns organizados en reinos e outros aínda estruturados en clans, espallados pola Península Ibérica: galaicos, vascóns, lusitanos, béticos e un longo etcétera. Nun momento determinado, un deses pobos consegue o máis difícil: transcender a cidade-estado en favor dun proxecto superior. Ortega identifica ese pobo con Castela. Segundo o filósofo, unha xeración egrexia de casteláns materializa unha empresa de vocación universal: non están á altura do seu tempo, senón por diante del, e, cun enorme sacrificio, poñen en marcha esa unidade de destino.
Ese é o momento no que a planta medra ata converterse nunha flor. Primeiro, Castela consegue unificar os pobos da Península Ibérica baixo o seu liderado; unha vez acadado, espállase alén da terra e do mar: os Países Baixos, o Reino das Dúas Sicilias, Hispanoamérica e Filipinas, medio mundo. Mais se José Ortega y Gasset atribúe a Castela a grandeza de España, tamén a responsabiliza da súa decadencia. Se a xenialidade castelá fixo posíbel a creación do Imperio, superando a reclusión no terruño, a súa cobiza acabou por precipitar a súa desaparición. O egoísmo desa mesma Castela respecto das posesións imperiais tería provocado, segundo o filósofo, as sucesivas independencias. E así, aquela flor relucente acabou por murchar.
Primeiro separáronse os Países Baixos; despois o Reino das Dúas Sicilias; devagar fóronse desangrando as posesións hispanoamericanas, e coas últimas marchou tamén Filipinas. “Hoxe —escribe en España invertebrada— estamos de volta na nudez peninsular”. E, como consecuencia lóxica —engade—, aínda han de separarse aqueles pobos que un día se uniron para dar forma a ese Estado. En definitiva, segundo esta tese, os nacionalismos galego, catalán e vasco non serían máis ca a expresión dun curso histórico que continúa o seu camiño.
Chega así José Ortega y Gasset aos nacionalismos nacentes de comezos do século XX. Fala do “biscaitarrismo” —pois daquela nin Guipúscoa, nin moito menos Álava, entraban no proxecto de Sabino Arana, artífice do nacionalismo vasco—; do “catalanismo” impulsado pola burguesía e personificado en Francesc Macià e Francesc Cambó; e, finalmente, do “galeguismo”, no que malla con especial dureza. O caso galego prodúcelle un rexeitamento explícito: cualifícao de “nihilista” e sostén que, malia ser o que posúe maiores argumentos históricos para unha afirmación nacional —por ter sido reino—, é tamén o menos combativo. Repúgnalle, di, un pobo que rexeita o seu propio nacionalismo e que “lambe feliz a bota que o pisotea”.
Cando lin a José Ortega y Gasset vin o meu pobo reflectido nesas liñas. Repetíronnolo na escola ata a saciedade, e ese relato quedou instalado en todo o país, ideoloxías a parte. Os galegos somos os coitadiños, o burro de España no que baten, pero segue aí, fiel ao amo, agardando o seguinte pau. Lembro como no instituto os profesores sempre saltaban aquel apéndice ao final de cada tema titulado “Historia de Galicia”. Pasábase por alto, como se fose algo menor, como se esta terra tivese unha historia indigna de atención. Xa de maior, decidín achegarme a ela pola miña conta, e canto máis lía, máis me sorprendía: aquilo non cadraba. Segundo as crónicas, o submiso pobo galego que sempre poñía a outra meixela, resultaba ser, en realidade, insoportábel pola súa belicosidade. Non había ano sen revolta, contra outros ou contra nós mesmos; daba igual. Éramos unha terra de mil demos. Ata que chegaron os Reis Católicos, símbolo desa vontade universal de Castela. Mais nin con esas: démoslles guerra dabondo, da Frouxeira a Caldaloba. O que poucos saben é que unha das primeiras medidas dos Reis Católicos foi ordenar a destrución de todos os castelos do Reino de Galicia. Iso sería como desmantelar hoxe a capacidade militar dun país: eliminar os seus mísiles, a súa armada, e os seus vehículos de combate. Todo isto non confirma máis que unha cousa: que estaban aterrorizados e sabían que Galicia ía ser un permanente incordio. Cortaron polo san: destruír os castelos e substituír a nobreza e a administración por outra chegada de Castela.
Castelao dixo en Sempre en Galiza unha frase que contén unha gran verdade e unha gran mentira: “Galicia non ten vontade ofensiva; pero é incoercíbel na resistencia.” A mentira é que non temos vontade ofensiva, que lambemos a bota de quen nos asoballa. A verdade é que somos incoercíbeis na resistencia. Niso de aguantar, non temos rival. Resulta difícil concibir que, un país sometido durante séculos baixo políticas orientadas a diluír a súa identidade, non desaparecese.
Estudar a historia de Galicia é, en boa medida, estudar a historia dun pequeno e extraordinario grupo de persoas que o deron todo pola causa. Xente que queimou a vida na defensa dun ideal. Morreron coa caetra na man, non sen antes pasarlle o legado a unha nova xeración. A historia de Galicia é unha loita permanente, unha Batalla das Termópilas prolongada no tempo: sostida polos 300 espartanos fronte ao desgaste dos séculos. É impresionante, que mesmo antes de que poidamos falar de nacionalismo en sentido estrito, xa había aquí un núcleo teimudo defendendo esas ideas. Xeración tras xeración, como un fío que nunca chega a romperse, e que, de terse roto, podería ter significado a desaparición do pobo galego.
E así seguimos. O nacionalismo galego, malia contar cun extraordinario talento, continúa a ser minoritario. É coma se a propia terra chamase aos seus fillos máis válidos, pero ao mesmo tempo, os condenase a habitar as marxes. Artistas e intelectuais que seguen a ser un grupúsculo, pequeno, si, mais tamén decisivo: que continúa a preservar, manter e transmitir o espírito de todo un pobo.
Cando falei con Xosé Manuel Beiras na súa casa da Reboraina, dicíame que, coa chegada da democracia, o pobo vasco e o catalán auparon as súas formacións nacionalistas, mentres que en Galicia o nacionalismo permaneceu nun “exilio interior”. Interior porque eran, e en boa medida seguen a ser, os propios galegos quen desprezan os seus. Ser galeguista nunca foi doado; e talvez por iso o compromiso de tantos homes e mulleres foi —e é— tan férreo.
Chego así ao final cunha última reflexión. A militancia galeguista adoita ter unha vida breve: é algo que repiten moitos militantes. Queimámonos axiña. Con apenas vinte e cinco anos, eu xa coñecía persoas esgotadas tras unha década de compromiso. E ata certa medida, é comprensíbel. O peso que recae sobre o galeguista é enorme. Unha lousa descomunal. Por iso funcionamos así: porque ninguén pode cargar tanto peso por moito tempo. Precisamos desa nova fornada que veña tomar o relevo e continúe a historia. Somos poucos, aguantando moito. Sostendo o peso de toda unha nación.
